Pokrzywa

Nagle przyciągnęła jego wzrok jasna, wolno poruszająca się plama. Śledził ją, czekając na kolejną błyskawicę. Gdy błysnęło, zobaczył ku swemu zdumieniu dziewczynę w białym gieźle, zrywającą i kładącą do kosza wielkie i rozłożyste cmentarne pokrzywy. Dziewczyna też go zobaczyła. Po chwili wahania podeszła, postawiła kosz. Nie zwróciła najmniejszej uwagi ani na fra​so​bli​we​go ko​ścio​tru​pa, ani na ko​sma​te​go stwo​ra, dłu​bią​ce​go mię​dzy pa​lu​cha​mi wiel​kich stóp.
— Dla przy​jem​no​ści? — spy​ta​ła. — Czy z obo​wiąz​ku?
— Eee… Z obowiązku… — pokonał strach, pojął, o co pytała. — Brat… Brata mi zabili. Tutaj leży…
— Aha — od​gar​nę​ła wło​sy z czo​ła. — A ja tu, wi​dzisz, po​krzy​wy zbie​ram.
— Żeby uszyć ko​szu​le — wes​tchnął po chwi​li, od​ga​du​jąc. — Dla bra​ci za​klę​tych w ła​bę​dzie?
Mil​cza​ła dłu​go.
— Dziwny jesteś — powiedziała wreszcie. — Pokrzywy są na płótno, a jakże. Na koszule. Ale nie dla bra​ci. Ja nie mam bra​ci. A gdy​bym mia​ła, ni​g​dy nie po​zwo​li​ła​bym, by wło​ży​li te ko​szu​le.
– Andzej Sapkowski, Narrenturm

W historii kultury ziele magiczne.

Jako ziele parzące stanowiła ekwiwalent ognia, a także środek ochronny.

Pokrzywa miała magiczne znaczenie szczególnie dla Słowian. Używano jej aby odstraszyć złe moce. W Noc Świętojańską palono w ogniach świętojańskich, umieszczano w różnych miejscach domów i budynków gospodarskich, wieszano nad drzwiami, zatykano nad powałą, wtykano w okna. W ten sposób chroniono od demonów, czarów oraz wiedźm, nie tylko ludzi i miejsce ich zamieszkania, ale także bydło. W tym celu krowom dodatkowo umieszczano pokrzywowe wieńce na łbie. Wierzono, że wiedźma, która będzie chciała przekroczyć próg chaty, poparzy się pokrzywą i ucieknie.

Pokrzywę wykorzystywano także w medycynie ludowej. Pokrzywowa chłosta miała wypędzić z ciała chorego chorobę, podobnie jak włożona na głowę pokrzywowy wieniec odganiał bóle głowy.

Motyw pokrzywy, a dokładniej pokrzywowych koszul wyplatanych przez siostrę dla przemienionych w łabędzie braci, pojawia się w baśniach, konkretniej w Dzikich Łabędziach Hansa Christiana Andersena.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kowalik A., Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2004.
  • Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. I, Kraków 1939.
  • Cunningham S., Cunningham’s Encyclopedia of magical herbs, St. Paul, Minn. 2000.

Źródło ilustracji:

  • Budd’s flora of the Canadian Prairie Provinces, Canada 1987.

Dereń

Święte drzewo Rzymu.

Dereń miał rosnąc na szczycie Palatynu w Rzymie, jednym z siedmiu wzgórz na których założono miasto. Powstał z oszczepu, który założyciel miasta, Romulus, cisnął w ziemię.  Według relacji Plutarcha, gdy któryś z mieszkańców spostrzegł, że święte drzewo zaczyna usychać, podnosił alarm i wszyscy mieszkańcy zbiegali się, by je podlewać.

W mitologii greckiej laskę dereniową posiadał wieszcz Terezjasz. Był to dar od bogini Ateny.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, Łódź 2001.
  • Graves R., Mity greckie, Warszawa 1992.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Frazer J. G., Złota gałąź, Kraków 2012.

Źródło ilustracji:
Cornus mas. The male Dogwood, or Cornel tree, [w:] Arboretum et fruticetum britannicum, London 1844.

Narcyz

Kwiat znany także z historii kultury.

Zgodnie z greckim mitem nazwę narcyzowi dał zakochany we własnym odbiciu Narcyz. Kwiat ów wyrósł na miejscu jego śmierci.

Narcyz w grecko-rzymskim kręgu kulturowym wiązał się z jednej strony ze śmiercią, a z drugiej z odrodzeniem. Wierzenie to wynikało prawdopodobnie z faktu, że jest to roślina cebulkowa, która zimą i jesienią kryje się w ziemi, a następnie kwitnie na wiosnę. W mitologii greckiej przypisywany Hadesowi i Persefonie, ale także eryniom. Analogicznie W Rzymie jest to kwiat przypisywany bogu umarłych, Plutonowi, a także furiom, rzymskim odpowiedniczkom greckich erynii, które zdobiły sobie nimi głowy. Wieńce z narcyzów miały także zdobić skronie Parek.

O narcyzie i Persefonie mówi mit. Zgodnie z nim narcyza wydać miała sama Gaja, ziemia, zgodnie z wolą Zeusa. Kwiat ów skusił Korę swym wyglądem i oszałamiającym zapachem, a gdy go zerwała ziemia rozwarła się i pojawił się Hades, bóg zmarłych na swoim rydwanie, który porwał ją do swojej siedziby i wziął za małżonkę. Odtąd właśnie zasiadająca na hadesowym tronie Kora już pod imieniem Persefony nosi wieniec z tych kwiatów na głowie.

Narcyzowe kwiaty pojawiają się w rzymskich i greckich obrzędach pogrzebowych. Grecy sadzili je na grobach jako symbol bliskości snu i śmierci, ich mitologicznego pokrewieństwa. W Grecji wierzono również, że zapach narcyzów może mieć oszołamiające działanie sprowadzające omamy.

W średniowieczu ze względu na podobieństwo z lilią narcyz był przypisywany Najświętszej Marii Pannie.

W Azji narcyz, to symbol szczęścia. U Arabów, to symbol człowieka o prostolinijnych charakterze. Symbolizm ten wynika z wyglądu narcyza, a konkretniej jego prostej łodygi.

Obecnie narcyz wiązany jest z próżnością. Mówi się o kimś, że jest narcystyczny.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Schmidt J., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław. 2008.
  • Immacolata M. M. ,Mity i magia ziół, Kraków 2006.
  • Leksykon symboli, Warszawa 1991.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.

Źródło ilustracji:

  • Rariorum Stirpium Historiae, 1576.

Grab

— Hmm. . . — mruknął pan Ollivander. — Dzieło Gregorowicza, chyba się nie mylę? To znakomity wytwórca różdżek, choć w wykończeniu zawsze brakuje tego, co ja nazywam. . .  jednakowoż. . .
Uniósł różdżkę i przyjrzał się jej z bliska, obracając ją tuż przed nosem.
— Tak. . . grab i włókienko ze smoczego serca, zgadza się? — powiedział do Kruma, który kiwnął głową. — Nieco grubsza niż zwykle się spotyka. . . raczej sztywna. . . dziesięć i ćwierć cala. . .  Avis!
Grabowa różdżka huknęła, a z jej końca wystrzeliło kilkanaście małych, rozćwierkanych ptaszków, które wyleciały przez otwarte okno.
— Dobrze — powiedział pan Ollivander, oddając Krumowi różdżkę.
– J. K. Rowling, Harry Potter i Czara Ognia

Drzewo znane także z historii kultury.

Łacińska nazwa grabu to carpinus betulus.

W słowiańskiej kulturze ludowej używano grabu w Zielone Świątki do zdobienia chat. Miał również chronić przed piorunami. U Serbów grab przepędzał leśne duchy, również zwane grabami. Ta rola grabu znalazła odzwierciedlenie w nazwach miejscowości. Wiele z nich bierze swoją nazwę od tego drzewa.

Ujęcie z planu filmu Harry Potter i Czara Ognia

Grabowego drzewa używano do wytwarzania części maszyn, a także instrumentów muzycznych.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Podgórska B., Podgórski K. A., Drzewa w pomniki zaklęte. Drzewa pomnikowe w Rudzie Ślaskiej, Katowice 2009.
  • Na początku było drzewo, Warszawa 2011.
  • Brzeszcz K., Dobrze znane? O drzewach inaczej, [w:] „Zeszyty Edukacyjne Śląskiego Ogrodu Botanicznego”, t. 11, Mikołów.

Źródło ilustracji:

  • Carpinus betulus, [w:] Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, 1890-1907.

Grusza

Bagaż zrobiony jest z drewna myślącej gruszy, rośliny tak magicznej, że na Dysku niemal wymarłej. Przetrwała w jednym czy dwóch miejscach. Przypomina wierzbówkę, tyle że zamiast w lejach bombowych, wyrasta w miejscach, które przetrwały potężne wyładowania magiczne. Tradycyjnie robi się z niej laski magów.
– Terry Pratchett, Czarodzicielstwo

Drzewo znane także z historii kultury.

W starożytnej Grecji grusza była symbolem bogini Hery. Z pnia tego drzewa wyrzezano jej posąg w Herajon niedaleko Myken. Drzewo gruszy jest jednym z tych, którego nie może dosięgnąć Tantal skazany na wieczne męki w Tartarze . W folklorze słowiańskim rysuje się związek tego drzewa ze zmorami. Istoty te mogły obracać się w grusze. Ponadto często pojawia się w opowieściach związanych z diabłem. Pod drzewo gruszy należało wylewać wodę po pierwszym obmyciu dziecka.

Kadr z filmu Kolor magii

Grusza pojawia się także w powiedzeniach. „Gruszki na wierzbie” oznaczają więc obiecywanie czegoś niemożliwego. Natomiast określenie „Nie zasypiać gruszek w popiele” oznacza by nie zaniedbywać spraw wymagających załatwienia i ma u źródła stary zwyczaj, kiedy to suszono gruszki w gorącym popiele i należało wystrzegać się zaśnięcia przy tej czynności, by ich nie spalić.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Słownik sterotypów i symboli ludowych, t. 1, pod red. Bartmiński J., Lublin 1996.
  • Benedyktowicz D.; Benedyktowicz Z., Symbolika domu w tradycji ludowej, [w:] „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1990, t. 44, z. 4, str. 3-16.

Źródło ilustracji:

  • Thompson R., Watson W., The gardener’s assistant; a practical and scientific exposition of the art of gardening in all its branches, London 1910.

Mirt

W wierzeniach roślina miłości.

Z punktu widzenia historii kultury ważna jest wieczna zieloność mirtu, nawet zimą.

W Grecji mirt był symbolem bogini miłości Afrodyty. Analogicznie Rzymianie poświęcili mirt Wenerze. Podczas obrzędów zaślubin wieniec mirtowy, jako symbol miłości i kobiecości, wkładały panny młode. Wieńce mirtowe nosili także uczestnicy misterów, zarówno dionizyjskich jak i eleuzyjskich. Była to jedna z ukochanych roślin Dionizosa. To gałązkę mirtu bóg podarował Hadesowi, kiedy przybył by odzyskać dla żywych swoją matkę Semele. W Grecji podczas uczt podawano sobie gałązkę mirtu, która była zachętą dla obdarowanego do zaimprowizowania bądź wygłoszenia wiersza. W mirt przemieniła się Myrra, zwróciwszy się o pomoc do bogów po tym jak ojciec chciał ją zabić, gdy dowiedział się, że Myrra, używszy podstępu, dzieliła z nim nocami łoże. Stąd żywicę mirtu nazywano „łzami Myrry”.

Roślina ta była także symbolem pokoju. Wieńcami mirtowymi zdobiono głowy wojowników, którzy wracali z wyprawy wojennej zwycięsko, ale nie przelawszy krwi. Jako symbol pojednania mirtem mieli przyozdobić swoje miecze Aristogejton oraz Hermodios, którzy przywrócili Atenom wolność polityczną. Z tej samej symboliki wynikał zwyczaj noszenia wieńców uwitych z tej rośliny przez urzędników, a także przywożenie przez Greków gałązek mirtu z ojczystego kraju na tereny skolonizowane. U Rzymian dwie mirty stały obok siebie obok świątyni Kwiryna w Rzymie — jedna symbolizowała plebejuszy, druga arystokrację jako nierozerwalnie ze sobą związane. Według legendy w zależności od triumfu arystokracji bądź plebsu jeden z mirtów usychał, a drugi zakwitał. Podczas pokoju zawartego po wojnie między Sabinami i Rzymianami użyto gałązek tej rośliny do rytualnego oczyszczenia. Wieniec mirtowy nosił na głowie wódz podczas ovatio, uroczystości związanych z uczczeniem zwycięstwa.

Ponadto w mitologii rzymskiej mirt łączył się z historią bogini Fauny, Bona Dea. Gałązką tej rośliny miał wychłostać ją własny ojciec, ponieważ nie chciała z nim współżyć. Mit ten tłumaczył niechęć bogini do mirtu i brak tej rośliny w jej kulcie.

W mitologii greckiej i rzymskiej mirt był także symbolem umarłych. Używano go przy strojeniu grobów. Rósł także w Hadesie. Na mirtowym drzewie powiesiła się Fedra.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Markowska W., Mity Greków i Rzymian, Warszawa 1987.

Źródło ilustracji:

  • Myrtus communis, [w:] Penzig O., Flore coloriée de poche du littoral méditerranéen de Gênes à Barcelone y compris la Corse, Paris 1902.

Figowiec

Tego dnia warzyli nowy eliksir, roztwór powodujący kurczenie się ludzi i zwierząt. Malfoy ustawił swój kociołek tuż obok kociołków Harry’ego i Rona, więc przygotowywali składniki na tym samym stole (…)
— I. . . panie profesorze, nie dam sobie rady z obraniem suszonej figi ze skórki — powiedział Malfoy głosem nabrzmiałym złośliwą uciechą.
— Potter, obierz Malfoyowi figę — powiedział Snape, obdarzając Harry’ego jadowitym spojrzeniem.
– J. K. Rowling, Harry Potter i więzień Azkabanu

W wierzeniach święte drzewo.

Z punktu widzenia historii kultury szczególnie istotne są takie gatunki figowca jak ficus ruminalis, czyli figowiec ruminalski dla Rzymian, ficus sycomorus, czyli figowiec sykomora dla starożytnych Egipcjan oraz ficus religiosa, czyli figowiec pagodowy w religii indyjskiej.

Święty figowiec w mitologii rzymskiej rósł u stóp Palatynu w pobliżu groty, gdzie wilczyca wykarmiła założycieli Rzymu — Romusa oraz Remulusa. Figowiec, upamiętniający to wydarzenie, znalazł także swoje miejsce na rzymskim Forum.

Dla Greków figowiec był symbolem obfitości i płodności. Nie przypadkiem łączono go z bogiem Dionizosem i z boginią Demeter. Był darem bogów podarowanym ludziom. Dionizos zatknął fallus wyrzezany z drzewa figowego na grobie Polymnosa w zamian za to iż ów wskazał mu za życia drogę do Hadesu. Figi podarowała także Demeter Fytalosowi, gdy ten przyjął ją gościnnie, gdy błąkała się po Attyce w poszukiwaniu zaginionej córki Persefony. Zgodnie z legendą, to on rozpoczął w Grecji uprawę drzew figowych. Odyseusza uratował od Charybdy fakt, że uchwycił się pnia figi, która rosła nad nią. W religii podczas Dionizjów Wiejskich, na cześć boga Dionizosa, noszono kosze w figowymi owocami. Z drzewa figowego sporządzonego fallusy obnoszone podczas falloforiów, świąt związanych z Dionizosem. Także podczas procesji mistów, podążających na misteria do Eleusis, związane z kolei z Demeter, podążające w orszaku dziewczęta miały figi zawieszone na szyjach.

Dla Rzymian figowiec był symbolem państwa, jego siły i powodzenia. Przy figowcu ruminalskim, ficus ruminalis, zatrzymał się koszyk z Romulusem i Remusem wrzucony do Tybru. Figowiec, wiązany z tym wydarzeniem, rósł na rzymskim Forum. Gdy obumierał, było to złym znakiem dla państwa.

W mitologii indyjskiej aśwattha, figowiec pagodowy (ficus religiosa) był drzewem świata. Według indyjskiej kosmogonii rósł korzeniami w górę, a jego gałęzie obejmowały świat podziemny. Do tych wierzeń nawiązuje buddyzm. Pod figowcem Budda osiąga oświecenie i odtąd drzewo to jest z nim wiązane.

W mitologii egipskiej ficus sycomorus, figowiec sykomora była świętym drzewem wiązanym z boginią Hathor. Drzewo było jej uosobieniem, ona sama miała je zamieszkiwać, jedno z imion bogini brzmiało Pani Sykomory. Po śmierci dusze znajdowały w jego gałęziach schronienie, a także pokarm i wodę, które uchodziły za dar samej bogini. Życzenie zmarłych, dotyczące zamieszkania w gałęziach sykomory, wyrażała Egipska Księga Umarłych. Według niej drzewo to miało być siedzibą bogów, a dwie sykomory rosły przy wschodniej bramie nieba, przez którą wyłaniał się bóg słońca Re w swoim rydwanie.

W starożytności na terenie Azji Mniejszej figi wykorzystywano podczas obrzędu oczyszczającego, który miał na celu odwrócenie suszy. Figi wieszano na szyjach skazanych na śmierć ludzi — kozłów ofiarnych, ginących w imię dobra całej społeczności — których następnie bito ich gałązkami figowca po przyrodzeniu. Ofiara ta miała pobudzić płodność w otaczającym świecie.

W chrześcijaństwie liśćmi figowca Adam i Ewa zasłaniają swoją nagość po zjedzeniu owocu z Drzewa Poznania. Z tego powodu liść figowca jest symbolem grzechu. Słodkie owoce symbolizują jednak Ducha Świętego. Natomiast biblijny motyw, w którym Jezus przeklina to drzewo i sprawia, że usycha, figowiec symbolizuje Synagogę, nawiązując do Żydów jako tych, którzy nie chcą pokutować wzorem chrześcijan. Jest także symbolem nadchodzącego lata, gdy pojawia się jako symbol końca świata, a więc nadejścia Chrystusa. Liście pojawiające się na figowcu zapowiadały nadejście lata. W przypowieści z Księgi Sędziów sykomora, wraz z oliwką oraz winoroślą, są wzywane by królowały nad innymi drzewami. Każde z nich odmawia. W Biblii pojawia się także figowiec sykomora w formie metafory.

W Grecji figa uchodziła za dobry środek na zniwelowanie objawów starości. Żydzi używali fig do leczenia wrzodów.

Znak figi, oznaczający odmówienie komuś czegoś, ale także symbol obelżywości, ma stare korzenie. Był znany już w starożytności.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Frazer J. G., Złota gałąź, Kraków 2012.
  • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Zaświaty i krainy mityczne. Leksykon, pod red. Sacha-Piekło M., Kraków 1999.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.

Źródło ilustracji:

  • Meurs J., [w:] Nieuhof J., Description générale de l’empire de la Chine, 1665.

Fiołek

Roślina znana także z historii kultury.

Grecy zwali go ion. Łacińska nazwa to viola. Zgodnie z mitem nazwę tym kwiatom dała Io. Przemieniona przez Herę w jałówkę i męczona przez ugryzienia gza, pożywiała się właśnie fiołkami.

W mitologii greckiej fiołki miały powstać z krwi umierającego Attisa, po tym jak się wykastrował. Miały także wyrosnąć z krwi córki Midasa, która zabiła się i rzuciła na martwe ciało ojca.

Fiołek był kwiatem przypisywanym Afrodycie i Atenie. Rósł na łące, z której Persefona została porwana przez Hadesa do królestwa umarłych. Fiołki łączyły się także z Dionizosem. Kwiatami tymi ozdobiona była jego laska, tyrs, wieńcami zdobiły skronie menady. Ponieważ zgodnie z mitem wyrósł z krwi umierającego Attisa, był wykorzystywany w obrzędach na cześć Kybele. Pień sosny, uosabiający Attisa, był przystrajany między innymi fiołkami.

Obok róży fiołek, a konkretniej jego zapach, uchodził za remedium na bóle głowy oraz miał zapobiegać upiciu się. Z tego powodu Grecy podczas uczt wkładali wieńce z fiołków na głowy.

Rzymianie przyozdabiali fiołkami groby zmarłych. Fiołki poświęcali także geniuszowi w dzień urodzin.

U Słowian fiołek, a dokładniej fiołek trójbarwny, był związany z obchodami Nocy Świętojańskiej. Z kwiatem tym wiąże się także legenda o miłości kazirodczej. Według niej brat i siostra, połączeni tego rodzaju uczuciem, przemieni zostali w bratki.

W chrześcijaństwie przez kolor swoich płatków związany z męczeństwem Chrystusa. Był także symbolem maryjnym i symbolem pokory.

Kwiat ów wiązany był także z zakochanymi i waloryzowany pozytywnie.

 

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Frazer J. G., Złota gałąź, Kraków 2012.
  • Immacolata M. M., Mity i magia ziół, Kraków 2006.
  • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Kopaliński W.,Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.
  • Kowalik A., Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2004.

Źródło ilustracji:

  • Kneucker A., Allgemeine botanische Zeitschrift für Systematik, Floristik, Pflanzengeographie etc, 1895.

Granatowiec

– Oto wino z jednej z piekielnych winnic. Niech cię to jednak nie zniechęca! Na pewno słyszałeś o Tantalu, niegodziwym królu, który upiekł własnego syna i podał go bogom na ucztę? Musi teraz stać po szyję w wodzie, której nie wolno mu pić, pod gałęzią pełną winogron, których nie może zjeść. Wino wyciśnięto właśnie z nich. A ponieważ winorośl zasadzono tam wyłącznie po to, by dręczyć Tantala, możesz być pewien, że winogrona mają znakomity smak i aromat. Granaty zaś pochodzą z sadu Persefony.
– Susanna Clarke, Jonathan Strange i Pan Norrell

W wierzeniach roślina symboliczna.

Jego łacińska nazwa brzmi punica granatum.

W mitologii greckiej granat wyrósł z krwi. Przede wszystkim boga Dionizosa, rozszarpanego przez tytanów. Inna wersja jednak wymienia Side, dziewczynę, która uciekając przez natarczywością ścigającego ją ojca, popełniła samobójstwo na grobie matki. Inna jeszcze wersja łączy granat z wykastrowanym Agdistisem.

Granatowiec rósł w miejscu męki Tantala w Tartarze, lecz ów nie mógł spożyć jego owoców.

W mitologii greckiej i rzymskiej granat wiąże się z symboliką płodności z jednej strony, a więc pełni życia, a z drugiej ze śmiercią.

Jako symbol płodności był granat atrybutem bogini Hery w Grecji, a w Rzymie Jonony. Hera przedstawiana była z owocem granatu w dłoni. Wieniec z liści granatu nosiła na głowie kapłanka bogini Junony, Flaminica Dialis w dniu uroczystości na cześć bogini. Zarówno Hera jak i rzymska Junona patronowały małżeństwu, a pod ich opiekę oddawały się mężatki. W związku z tym w Grecji i Rzymie granaty wiązały się z obrzędami zaślubin. W Grecji dawno je pannom młodym do zjedzenia, Rzymianki wychodzące za mąż wkładały wieńce z drzewa granatu na głowy. Liczne pestki granatu symbolizowały obfitość, wielką liczbę potomstwa. Jego czerwony miąższ był symbolem miłości. Jako taki granat był przypisywany także Afrodycie.

Jako symbol śmierci, ale także następującego po tej śmierci odrodzenia, granat pojawia się w mitach opowiadających o jego powstaniu. Dionizos, z którego krwi granat miał wyrosnąć, był bogiem związanym z roślinnością, wegetacją, odrodzeniem, bogiem umierającym i powracającym do życia. Wreszcie pojawia się granat w micie o Persefonie. To jego owoc, podany bogini przez Hadesa, zatrzymuje ją w krainie umarłych. Ma tam przebywać przez tyle miesięcy w roku, ile spożyła pestek granatu. Jednak uprowadzona do podziemia Persefona, choć zostaje tam zatrzymana właśnie za sprawą spożycia granatu, na wiosnę powraca do świata żywych. Jabłko granatu staje się także jej atrybutem. Granat, jako związany z historią Persefony był symbolem, który pojawiał się na misteriach eleuzyjskich. W Rzymie gliniane figurki przedstawiające owoc granatu składano ze zmarłymi w grobach i przedstawiano na scenach uczt pogrzebowych. Uchodziły za symbol zmartwychwstania.

Jabłko granatu pojawia się także w innych mitologiach, niosąc podobne znaczenia. Było atrybutem fenickiej Tanit, bogini między innymi płodności. Fenicjanie wiązali granat ze słońcem, symbolizował życie, potęgę oraz odnowę. Nosił takie samo miano jak bóg słońca — rimon. Frygijski Attis miał narodzić się w sposób cudowny — z owocu granatu, który jego matka, Nana, położyła sobie na łonie. Podobnie jak w świecie grecko-rzymskim, tak i w Chinach granat symbolizował płodność, a wielość jego nasion zapowiadała liczne potomstwo.

W mitologii chrześcijańskiej granat ma wielorakie, pozytywne znaczenia. Wiązany jest z Matką Boską, ponieważ jego ziarna są tak liczne jak jej przymioty. Z powodu wielkości ziaren zamkniętych w jednej skorupie staje się symbolem wielości w jedności, królestwa bożego, w którym jednoczy się wszystko. Jako owoc okrągły jest symbolem doskonałości. Jego słodkie wnętrze, sok skryty pod twardą skorupą symbolizowało, według św. Ambrożego, doskonałego chrześcijanina, w szczególności kapłana. Czerwony sok granatu wskazywał na krew męczenników. Ponadto, podobnie jak w starożytności, był symbolem zmartwychwstania. Stał się także symbolem zakonu bonifratrów. Według niektórych interpretacji to jabłko granatu było owocem, który zerwała Ewa z drzewa poznania dobra i zła. W mitologii judaistycznej symbolizował wierność zasadom Tory.

W Indiach sok z granatu był remedium na bezpłodność.

Pokaż bibliografię

Literatura:

      • Manfred L., Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Warszawa 2011.
      • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
      • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
      • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.
      • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
      • Eberhard W., Symbole chińskie. Słownik, Kraków 1996.
      • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
      • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
      • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
      • Cirlot J. E., Słownik symboli, Kraków 2007.
      • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
      • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.

Źródło ilustracji:

      • Mathioli P. O., Herbář neboli bylinář, 1562.

Akacja

– Trzymaj. To jest lista rzeczy, których potrzebuję od Bobbyego.
– Akacja? Olej Abramelina? Na co ci te specyfiki?
– Dla ochrony.
– Supernatural, In My Time of Dying

Roślina znana także z historii kultury.

Łacińska nazwa akacji właściwej to Acacia Mill.

Z punktu widzenia historii kultury znaczenie ma twardość i odporność drzewa akacji.

Akacja była świętym drzewem Egipcjan. Narodzili się pod nią bogowie. Z akacji sporządzona była łódka, którą pływała Izyda w poszukiwaniu szczątków swego męża, boga Ozyrysa. Z tego samego drzewa sporządzony był także sarkofag boga.

W Starym Testamencie z drzewa akacjowego Mojżesz sporządził Arkę Przymierza. Ponadto akacja — ze względu na trwałość i odporność — uchodziła w chrześcijaństwie za symbol nieśmiertelności duszy.

W symbolice masońskiej akacja, to symbol trwałości i w takim charakterze pojawia się na grobach budowniczych. Jest tam także symbolem wtajemniczenia.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Na początku było drzewo, Warszawa 2011.
  • Immacolata M. M. ,Mity i magia ziół, Kraków 2006.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Cirlot J. E.,Słownik symboli, Kraków 2007.
  • Pietrzak E., Historyczne spojrzenie na mistyczne związki ludzi z drzewami, [w:] „Maska. Roślina”, nr. 27/2015.
  • Iwicka R., Użycie roślin w telewizyjnych serialach fantastycznych, [w:] „Maska. Roślina”, nr. 27/2015.

Źródło ilustracji:

Transactions and proceedings and report of the Philosophical Society of Adelaide, 1878.