Figowiec

Tego dnia warzyli nowy eliksir, roztwór powodujący kurczenie się ludzi i zwierząt. Malfoy ustawił swój kociołek tuż obok kociołków Harry’ego i Rona, więc przygotowywali składniki na tym samym stole (…)
— I. . . panie profesorze, nie dam sobie rady z obraniem suszonej figi ze skórki — powiedział Malfoy głosem nabrzmiałym złośliwą uciechą.
— Potter, obierz Malfoyowi figę — powiedział Snape, obdarzając Harry’ego jadowitym spojrzeniem.
– J. K. Rowling, Harry Potter i więzień Azkabanu

W wierzeniach święte drzewo.

Z punktu widzenia historii kultury szczególnie istotne są takie gatunki figowca jak ficus ruminalis, czyli figowiec ruminalski dla Rzymian, ficus sycomorus, czyli figowiec sykomora dla starożytnych Egipcjan oraz ficus religiosa, czyli figowiec pagodowy w religii indyjskiej.

Święty figowiec w mitologii rzymskiej rósł u stóp Palatynu w pobliżu groty, gdzie wilczyca wykarmiła założycieli Rzymu — Romusa oraz Remulusa. Figowiec, upamiętniający to wydarzenie, znalazł także swoje miejsce na rzymskim Forum.

Dla Greków figowiec był symbolem obfitości i płodności. Nie przypadkiem łączono go z bogiem Dionizosem i z boginią Demeter. Był darem bogów podarowanym ludziom. Dionizos zatknął fallus wyrzezany z drzewa figowego na grobie Polymnosa w zamian za to iż ów wskazał mu za życia drogę do Hadesu. Figi podarowała także Demeter Fytalosowi, gdy ten przyjął ją gościnnie, gdy błąkała się po Attyce w poszukiwaniu zaginionej córki Persefony. Zgodnie z legendą, to on rozpoczął w Grecji uprawę drzew figowych. Odyseusza uratował od Charybdy fakt, że uchwycił się pnia figi, która rosła nad nią. W religii podczas Dionizjów Wiejskich, na cześć boga Dionizosa, noszono kosze w figowymi owocami. Z drzewa figowego sporządzonego fallusy obnoszone podczas falloforiów, świąt związanych z Dionizosem. Także podczas procesji mistów, podążających na misteria do Eleusis, związane z kolei z Demeter, podążające w orszaku dziewczęta miały figi zawieszone na szyjach.

Dla Rzymian figowiec był symbolem państwa, jego siły i powodzenia. Przy figowcu ruminalskim, ficus ruminalis, zatrzymał się koszyk z Romulusem i Remusem wrzucony do Tybru. Figowiec, wiązany z tym wydarzeniem, rósł na rzymskim Forum. Gdy obumierał, było to złym znakiem dla państwa.

W mitologii indyjskiej aśwattha, figowiec pagodowy (ficus religiosa) był drzewem świata. Według indyjskiej kosmogonii rósł korzeniami w górę, a jego gałęzie obejmowały świat podziemny. Do tych wierzeń nawiązuje buddyzm. Pod figowcem Budda osiąga oświecenie i odtąd drzewo to jest z nim wiązane.

W mitologii egipskiej ficus sycomorus, figowiec sykomora była świętym drzewem wiązanym z boginią Hathor. Drzewo było jej uosobieniem, ona sama miała je zamieszkiwać, jedno z imion bogini brzmiało Pani Sykomory. Po śmierci dusze znajdowały w jego gałęziach schronienie, a także pokarm i wodę, które uchodziły za dar samej bogini. Życzenie zmarłych, dotyczące zamieszkania w gałęziach sykomory, wyrażała Egipska Księga Umarłych. Według niej drzewo to miało być siedzibą bogów, a dwie sykomory rosły przy wschodniej bramie nieba, przez którą wyłaniał się bóg słońca Re w swoim rydwanie.

W starożytności na terenie Azji Mniejszej figi wykorzystywano podczas obrzędu oczyszczającego, który miał na celu odwrócenie suszy. Figi wieszano na szyjach skazanych na śmierć ludzi — kozłów ofiarnych, ginących w imię dobra całej społeczności — których następnie bito ich gałązkami figowca po przyrodzeniu. Ofiara ta miała pobudzić płodność w otaczającym świecie.

W chrześcijaństwie liśćmi figowca Adam i Ewa zasłaniają swoją nagość po zjedzeniu owocu z Drzewa Poznania. Z tego powodu liść figowca jest symbolem grzechu. Słodkie owoce symbolizują jednak Ducha Świętego. Natomiast biblijny motyw, w którym Jezus przeklina to drzewo i sprawia, że usycha, figowiec symbolizuje Synagogę, nawiązując do Żydów jako tych, którzy nie chcą pokutować wzorem chrześcijan. Jest także symbolem nadchodzącego lata, gdy pojawia się jako symbol końca świata, a więc nadejścia Chrystusa. Liście pojawiające się na figowcu zapowiadały nadejście lata. W przypowieści z Księgi Sędziów sykomora, wraz z oliwką oraz winoroślą, są wzywane by królowały nad innymi drzewami. Każde z nich odmawia. W Biblii pojawia się także figowiec sykomora w formie metafory.

W Grecji figa uchodziła za dobry środek na zniwelowanie objawów starości. Żydzi używali fig do leczenia wrzodów.

Znak figi, oznaczający odmówienie komuś czegoś, ale także symbol obelżywości, ma stare korzenie. Był znany już w starożytności.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Frazer J. G., Złota gałąź, Kraków 2012.
  • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Zaświaty i krainy mityczne. Leksykon, pod red. Sacha-Piekło M., Kraków 1999.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.

Źródło ilustracji:

  • Meurs J., [w:] Nieuhof J., Description générale de l’empire de la Chine, 1665.

Wierzba

– Co takiego? – zawołał Tom Bombadil podskakując wysoko. – Stara wierzba płata figle? Nic gorszego się nie stało? No, poradzimy na to zaraz. Znam jej piosenkę. Stara, siwa wierzba! Zamrożę jej szpik w kościach, jeśli się nie uspokoi. Tak jej zaśpiewam, że korzenie trzasną, taki wicher rozkołyszę, że jej liście i gałęzie opadną. Starucha!
Ostrożnie położył swoje lilie na trawie, podbiegł do drzewa. Wówczas zobaczył nogi Merry’ego sterczące jeszcze na zewnątrz: resztę już wierzba wciągnęła do dziupli. Przyłożył usta do szpary w pniu i zanucił cichutko. Hobbici nie mogli dosłyszeć słów, ale Merry najwidoczniej się ożywił, bo wierzgał teraz gwałtownie. Tom odskoczył, ułamał zwisającą gałąź i zaczął nią chłostać wierzbę.
– Wypuść ich, starucho! – mówił. – Co sobie myślisz? Niepotrzebnie się zbudziłaś. Jedz ziemię! Drąż głęboko! Pij wodę! Śpij! Bombadil do ciebie przemawia.
– J.R.R. Tolkien, Drużyna Pierścienia.

W wierzeniach drzewo magiczne.

Wierzba od starożytności uchodziła za bezpłodną. W związku z tym faktem miała skutecznie hamować pożądanie. Dzięki temu w średniowieczu powiązano ją z czystością. Z tego powodu stała się symbolem dziewictwa. Ponadto w starożytności używano wierzby do celów wróżebnych. Znalazła również zastosowanie w medycynie. Już w starożytnym Rzymie używano jej przeciwko gorączkom.

Kadr z filmu Harry Potter i więzień Azkabanu.
Kadr z filmu Harry Potter i więzień Azkabanu

W mitologii chrześcijańskiej wierzba, poza symbolem czystości, stała się symbolem odrodzenia, co wiązało się ze zdolnością tego drzewa do regeneracji. Ucięte gałęzie wierzby szybko odrastają, a gałąź wetknięta w ziemię zakwita. Z gałązek wierzby sporządzono palmy na niedzielę palmową. Uchodziła także za symbol mądrości. W folklorze pasterskim gałązek wierzby używano podczas wiosennych obchodów uderzając nimi bydło. Działanie to miało na celu pobudzenie płodności. Uderzenie witkami wierzbowymi miało jednak nieść nie tylko płodność, ale także przepędzać choroby i zło. Wierzba mogła je także na siebie przyjmować. W folklorze używano ich do odpędzenia burzy, zatykano w różne miejsca w chacie. Kobiety, które oczekiwały dziecka, zostawiały pod wierzbą ubrania, a jeżeli spadł na nie listek wierzby, oznaczało to dobrą wróżbę, zapowiedź udanego porodu.

Wierzba była także siedzibą duchów, rosła w miejscach spotkań czarownic, z jej witek sporządzały swoje miotły na których udawały się na sabaty. W folklorze słowiańskim wierzbę zwykły zamieszkiwać czarty.

Pokaż bibliografię

  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Mann J., Zbrodnia, magia i medycyna, Toruń 1996.
  • Sentier E., Trees of the Goddess, Winchester 2014.
  • Pietrzak E., Historyczne spojrzenie na mistyczne związki ludzi z drzewami, [w:] „Maska. Roślina”, nr. 27/2015.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.

Źródło ilustracji:

  • D. Brandis, Illustrations of the Forest Flora of North-West and Central India, 1874.

Mandragora

Mandragora — w wierzeniach ludowych roślina o właściwościach magicznych, znana także pod nazwą alrauna.

Po grecku jej nazwa brzmiała mandragoras, z tego języka przejęła nazwę łacina. W swojej średniowiecznej formie mandragoras staje się mandragorą.

Mandragora znana już starożytnym, popularna w średniowiecznej Europie i wykorzystywana w różnych praktykach magicznych, dziś wciąż znajduje swoje zastosowanie w magii. Opisana przez starożytnych, między innymi Pliniusza, w charakterze trucizny używana była przez tak znane postacie jak Hannibal i Borgiowie, zagościła na kartach literatury, Szekspir wspominał o niej w swoich sztukach. W mitologii uchodziła za magiczną roślinę stosowaną przez czarodziejkę Kirke. Jako roślinę sprzyjającą miłości i płodności wiązano mandragorę z Afrodytą.

Według legendy powstawała z nasienia wisielców. Miały ponoć istnieć dwa rodzaje mandragory — męski i żeński.

Mandragora zawdzięcza swoją czarną legendę między innymi wyglądowi. Jej korzeń do złudzenia przypomina kształtem zniekształconą sylwetkę maleńkiego człowieka. Niekiedy za pomocą nacięć noża przydawano mandragorze jeszcze bardziej ludzki wygląd.

Mandragora jako roślina miała właściwości halucynogenne. Znalazła swoje zastosowanie także w medycynie. Już starożytni używali jej do uśmierzania bólu, służyła za środek powodujący senność. Uchodziła również za skuteczną na epilepsję. Mandragora sprawdzała się także jako afrodyzjak. Miała sprowadzać płodność na bezpłodnych, a co za tym idzie sprzyjać miłości.

Legenda powiązała mandgragorę z wisielcami, każąc jej powstać z ich nasienia. Ponieważ jej sylwetka przypominała ludzką wierzono, że sama posiada ludzkie cechy. W związku z tym wyrwana z ziemi miała krzyczeć z bólu. Ten krzyk mandragory był nieśmiertelnie niebezpieczny dla żyjących. Wpędzał w szaleństwo, przede wszystkim jednak powodował śmierć. Z tego powodu przy wyrywaniu mandragory obowiązywał specjalny rytuał. W starożytnych źródłach, a dokładniej u Pliniusza, znajdujemy informację, że należy w tym celu wziąć ze sobą czarnego psa, przywiązać go do rośliny, a następnie samemu zatkać sobie uszy. Przekleństwo spadnie wtedy na psa, a nie na czarownika. Innym sposobem pozyskania mandragory było zakreślenie wokół rośliny trzech kół, odwrócenie się twarzą w stronę wschodu i dopiero wtedy wyrwanie jej z ziemi.

Mandragorę noszono przy sobie jako amulet ochronny. Swojemu właścicielowi miała przynosić dobrobyt i szczęście. W niemieckim folklorze z korzenia mandragory, tak przypominającego swoim kształtem człowieka, sporządzano magiczne ludziki, które miały przepowiadać przyszłość.


[column-half-1]

  1. J. K. Rowling, Cykl o Harrym Potterze.
 [/column-half-1]
 [column-half-2]
     <ol>
  • Mann J., Zbrodnia, magia i medycyna, Toruń 1996.
  • Borges J.L., Zoologia fantastyczna, Warszawa 1983.
  • Kronzek A.Z., Kronzek E., Księga wiedzy czarodziejskiej, Poznań 2008.
  • Barcelo J.L., Czarna Magia w XX wieku, Warszawa 1991.
  • Pliniusz Starszy, Historia Naturalna.
  • Online Etymology Dictionary, dostępne [on-line]: 1.
  • Leksykon symboli, Warszawa 1991.
  • Graves R.; Patai R., Mity hebrajskie.
  • [/column-half-2]

    Ręka Chwały

    Ręka Chwały — w folklorze magiczny przedmiot sporządzony z ręki wisielca.

    Nazwa mandragory jest młodsza od samego wierzenia i pierwotnie oznaczała korzeń [intlink id=\”mandragora\” type=\”page\”]mandragory[/intlink]. Ręka Chwały po raz pierwszy pojawia się w języku angielskim w roku 1707 i bierze swój początek od przekształaconej francuskiej nazwy mandragory – maindegloire – utworzonej z kolei od łacińskiego mandragora. Pierwsza wzmianka o Ręce Chwały pochodzi już z roku 1440.

    Ręka Chwały była sporządzana w specjalny sposób. Mianowicie była to ręka wisielca, konkretniej powieszonego na szubienicy mordercy. Taką odciętą rękę należało następnie odpowiednio spreparować. Po pierwsze należało upuścić z niej całą pozostałą krew, następnie trzymać w glinianym słoiku i marynować w soli przez dwa tygodnie. Po tymże okresie tak sporządzony przedmiot suszyło się, a dokładniej marynowało przy użyciu ziół min. werbeny bądź wystawiało na słońce. Również świece do takiej Ręki Chwały musiały być specjalne. Należało je mianowicie sporządzić z tłuszczu wisielca.

    Ręka Chwały miała właściwości magiczne i służyła głównie złodziejom. Zgodnie z wierzeniami, kiedy ów wkradał się do domu z wszyscy domownicy zapadali w głęboki sen z którego nie mogli się wybudzić dopóki nie zgasły zapalone świece. Inną z rzekomych właściwości tak spreparowanej ręki wisielca była zdolność paraliżowania tego, kto na nią spojrzał.

    Ponoć jedynym sposobem by zagasić Rękę Chwały było użycie mleka. Zdarzali się również ludzie odporni na tego rodzaju magię.


    [column-half-1]

    1. J. K. Rowling, Cykl o Harrym Potterze.

    [/column-half-1]
    [column-half-2]

    1. Rossell H. R., Encyklopedia czarów i demonologii, Warszawa 1998.
    2. Simpson J.; Roud S., A Dictionary of English Folklore, Oxford 2000.
    3. Sherman J., Storytelling: An Encyclopedia of Mythology and Folklore, USA 2008.
    4. Mikołejko Z., We władzy wisielca, Gdańsk 2012.
    5. Online Etymology Dictionary, dostępne [on-line]: Hand of Glory, dostęp 10.01.2016.
    6. Oxford Dictionaries, dostępne [on-line]: Hand of Glory, dostęp: 10.01.2016.

    [/column-half-2]