Sosna

– Sosnowe gałęzie, żeby nie wpuścić choroby i kamień, żeby zakotwiczyć nasze dusze. To symbole ziemi. Węgielek z ognia ma przegnać mroczne duchy. Sosna w kominku też ma takie działanie, a sosnowy dym przegania niezdrowe powietrze. Czterokrotnie błogosławiona woda ze skórzanego wiadra, której kroplami obrysowuje się krąg wokół domu.
– Gail Z. Martin, Wybraniec Mrocznej Pani

W wierzeniach drzewo magiczne.

Sosna pojawia się w wielu mitologiach. Łączona jest z umierającymi i zmartwychwstającymi bogami, odpowiedzialnymi ze wegetację i odrodzenie przyrody. W Egipcie była symbolem Ozyrysa. W mitologii frygijskiej łączono ją z Attisem. Attis kastruje się i umiera właśnie pod sosnowym drzewem i zostaje wskrzeszony przez boginię Kybele. W obrzędach religijnych ku czci Attisa, związanych z początkiem wiosny, sosna, jako symboliczne uosobienie tego ostatniego, odgrywała doniosłą rolę. Stanowiła odpowiednik ciała boga. Przystrojona była obnoszona po ulicach. W mitologii greckiej drzewo to kojarzono z Dionizosem, którego przybycie zwiastowało nadchodzącą wiosnę. Laska tego boga, tyrs, zwieńczona była właśnie sosnową szyszką. Pokrewne znaczenie ma sosna w folklorze słowiańskim. W święcie na powitanie wiosny, zwanym między innymi gaikiem bądź gaikiem, przystrajano właśnie sosnę, którą następnie obnoszono po okolicy. Także w tym wypadku była symbolem odrodzenia przyrody.

W Grecji sosna przypisywana była Posejdonowi. Wiążę się to z faktem, że z drzewa sosnowego sporządzano statki, szczególnie zaś stępki do nich. Ponadto przypisywana była Artemidzie i Afrodycie, a także Panu. Nimfa Pyttis, ścigana przez Pana, miała zamienić się w sosnę. Na sośnie bóg Apollo powiesił Marsjasza i obdarł go ze skóry. W folklorze słowiańskim sosna była także znana ze swoich właściwości leczniczych. Popiołem z jej igieł okładano dziąsła. Miał to być skuteczny środek na ból zębów. Z kolei gotowane w serwatce szyszki sosnowe i pęczki miały pomagać na darcie w kościach, swędzie głowy oraz na wrzodziankę.

W Chinach i Japonii, sosny były szczególnymi drzewami. Jako drzewa, które nie traciły igieł w zimie stały się symbolem długowieczności i wytrwałości. Sadzano je na grobach, co miało wzmocnić dusze zmarłych. Ponoć pierwszy cesarz nadał sośnie rosnącej u stóp góry Tai Shan szlachectwo piątej klasy tak ważne były to drzewa.

W mitologii chrześcijańskiej sosna także ma szczególne znaczenie. Miała udzielić schronienia świętej rodzinie. Z tego powodu kształt szyszki sosnowej miałby przypominać błogosławiącą dłoń Chrystusa.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Na początku było drzewo, Warszawa 2011.
  • Cetwiński M.; Derwich M., Herby, legendy, dawne mity, Wrocław 1989.
  • Marszałek E., Las i drzewa w kulturze i wierzeniach
  • Immacolata M. M. ,Mity i magia ziół, Kraków 2006.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Schmidt J., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław. 2008.
  • Eberhard W., Symbole chińskie. Słownik, Kraków 1996.

Źródło ilustracji:

  • Pinus sylvestris, [w:] Step E., Wayside and woodland blossoms; a pocket guide to British wild flowers for the country rambler, London, New York 1895.

Narcyz

Kwiat znany także z historii kultury.

Zgodnie z greckim mitem nazwę narcyzowi dał zakochany we własnym odbiciu Narcyz. Kwiat ów wyrósł na miejscu jego śmierci.

Narcyz w grecko-rzymskim kręgu kulturowym wiązał się z jednej strony ze śmiercią, a z drugiej z odrodzeniem. Wierzenie to wynikało prawdopodobnie z faktu, że jest to roślina cebulkowa, która zimą i jesienią kryje się w ziemi, a następnie kwitnie na wiosnę. W mitologii greckiej przypisywany Hadesowi i Persefonie, ale także eryniom. Analogicznie W Rzymie jest to kwiat przypisywany bogu umarłych, Plutonowi, a także furiom, rzymskim odpowiedniczkom greckich erynii, które zdobiły sobie nimi głowy. Wieńce z narcyzów miały także zdobić skronie Parek.

O narcyzie i Persefonie mówi mit. Zgodnie z nim narcyza wydać miała sama Gaja, ziemia, zgodnie z wolą Zeusa. Kwiat ów skusił Korę swym wyglądem i oszałamiającym zapachem, a gdy go zerwała ziemia rozwarła się i pojawił się Hades, bóg zmarłych na swoim rydwanie, który porwał ją do swojej siedziby i wziął za małżonkę. Odtąd właśnie zasiadająca na hadesowym tronie Kora już pod imieniem Persefony nosi wieniec z tych kwiatów na głowie.

Narcyzowe kwiaty pojawiają się w rzymskich i greckich obrzędach pogrzebowych. Grecy sadzili je na grobach jako symbol bliskości snu i śmierci, ich mitologicznego pokrewieństwa. W Grecji wierzono również, że zapach narcyzów może mieć oszołamiające działanie sprowadzające omamy.

W średniowieczu ze względu na podobieństwo z lilią narcyz był przypisywany Najświętszej Marii Pannie.

W Azji narcyz, to symbol szczęścia. U Arabów, to symbol człowieka o prostolinijnych charakterze. Symbolizm ten wynika z wyglądu narcyza, a konkretniej jego prostej łodygi.

Obecnie narcyz wiązany jest z próżnością. Mówi się o kimś, że jest narcystyczny.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Schmidt J., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław. 2008.
  • Immacolata M. M. ,Mity i magia ziół, Kraków 2006.
  • Leksykon symboli, Warszawa 1991.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.

Źródło ilustracji:

  • Rariorum Stirpium Historiae, 1576.

Cedr

Tuzin niewolnic i tyleż szlachetnych skalmierskich panien postanowiono wyprawić w jej orszaku ku Górom Żmijowym, by znalazły mężów pośród szlachty Przerwanki. Cedrowe łoże pobłogosławione w świątyni boga, aby uczynić ją płodną.
– Anna Brzezińska, Żmijowa harfa

Drzewo znane także z historii kultury.

Ze względu na długowieczność, fakt, że zawsze pozostaje zielony oraz ponieważ osiąga znaczące rozmiary, w wierzeniach uosabiał siłę i wytrwałość.

W starożytności szczególnie cenione były cedry z Libanu i Syrii. Z tego powodu oba te kraje nazywane były Krajem Cedrów.

Cedru używano zarówno w religii wschodu jak i w wierzeniach indoeuropejskich do wyrobu posągu bóstw, budowy świątyń oraz pałaców, a także cennych mebli.

Cedry, rosnący w krainie cedrów, pojawia się w mezopotamskim Eposie o Gilgameszu. Strzeże go potwór Huwawa. Gilgamesz, z pomocą przyjaciela Enkidu, zabija go, by zdobyć cedr. W religii staroirańskiej drzewa cedrowego używano do rozpalania świętego ognia. W funkcji drzewa świata, osi kosmicznej, czyli axis mundi, pojawia się w obrzędach szamańskich. Indianie wyrabiali z drzewa cedrowego przedmioty kultowe. Starożytni Egipcjanie używali go do mumifikacji zwłok, zarówno oleju z tego drzewa jak i wiór.

W Starym Testamencie cedr używany jest jako środek na trąd, który miał zapobiec rozkładowi ciała, a także jako składnik wody oczyszczającej człowieka po kontakcie ze zmarłymi. W tym charakterze był cedr środkiem magicznym, ponieważ cechy cedru miały przenieść się na ciało trędowatego. Symbolika chrześcijańska połączyła cedr z Chrystusem, ale także z Najświętszą Marią Panną.

Starożytni używali olejku pozyskanego z cedru jako środka skutecznego na ból zębów.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Łyczkowska K., Szarzyńska K., Mitologia Mezopotamii, Warszawa 1986.
  • Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.

Źródło ilustracji:

  • James Ward, A Cedar on a Rise with a Herd of Deer Grouped Beneath its Shade, 1814.

Oliwka

Pierwsza pizza na Dysku była dziełem klatchiańskiego mistyka, Roniona „Joego Apokalipsy” Shuwadhiego, który twierdził, że przepis otrzymał we śnie od samego Stwórcy Dysku. Stwórca miał też oznajmić, że właśnie coś takiego chciał osiągnąć od samego początku. Ci z pustynnych wędrowców, którzy mieli okazje zobaczyć oryginał (nadal cudownie zachowany w Zakazanym Mieście Ee) twierdzą, że Stwórcy chodziło o niezbyt dużą porcję z serem i papryką, ozdobioną kilkoma czarnymi oliwkami. Takie elementy jak góry i morza zostały umieszczone w chwilowym porywie entuzjazmu, co zresztą często się zdarza.
– Terry Pratchett, Mort

W wierzeniach święte drzewo.

W mitologii greckiej szczep oliwki miał przynieść do Olimpii Herakles z kraju Hyberborejczyków od kapłanów Apolla. W Atenach była darem bogini Ateny dla jej mieszkańców. Darem, który okazał się, według opinii sędziów w liczbie dwunastu olimpijskich bogów, lepszy niż źródło wody, które wytrysło od uderzenia trójzębu Posejdona.

Święta oliwka, według legendy ta sama, którą podarowała miastu Atena, rosła przy świątyni Erechteusza. Po tym jak podczas najazdu Persów świątynia została zburzona, a drzewo spalone, oliwka odrosła po złożeniu ofiary w miejscu, gdzie poprzednio została zniszczona. Był to znak przychylności bogini dla miasta. Z kolei oliwka, z której Herakles sporządził swoją maczugę, pochodziła z Helikonu bądź Zatoki Sarońskiej.

W mitologii greckiej oliwka była atrybutem Ateny. Drzewo to wiązano także z Apollem. W Atenach jego ścięcie było uważane za zbrodnię. Nad oliwkami ateńskimi sprawował boską pieczę Zeus Morios. Według jednej z wersji, to właśnie pod pniem oliwki  na wyspie Delos narodził się Apollo. O gałąź tego drzewa zaczepił się rydwan Hippolita. Oliwkowym prętem wyłupił oczy potworowi Polifemowi Odyseusz. Ofiarę z oliwki przewiązanej białą, wełnianą nitką składa Tezeusz w świątyni Apolla w Delfach przed udaniem się na Kretę i zabiciem Minotaura. Z oliwki sporządzona była maczuga Heraklesa. Przywieziona przez Heraklesa z kraju Hyberborejczyków, wieńczyła odtąd skronie zwycięzców w igrzyskach olimpijskich organizowanych w Olimpii. Do pnia oliwki przywiązała Hera przemienioną w krowę Io i postawiła na jej straży potwora, olbrzyma Argosa.

Oliwą z oliwki namaszczano niemowlęta. Poza tym była stosowana w charakterze użytkowym – Grecy namaszczali nią ciała po każdej kąpieli, czynili to także zawodnicy igrzysk olimpijskich by łatwiej wyrwać się przeciwnikowi. Oliwka była dla Greków symbolem urodzaju i obfitości. Wiązano ją także ze światłem. Według wierzeń starożytnych oliwka, a dokładniej miotła sporządzona z jej gałęzi, chroniła przed demonami i złymi duchami, które przybierały postać much i komarów. Obrzędu ochronnego oczyszczenia domostwa dokonywano podczas Nowego Roku. W święta Apolla obnoszono gałązki oliwne przewiązane czerwoną i białą wełną.

W Rzymie oliwkę wiązano z boską parą, Minerwą i Jowiszem. Z tego powodu jako drzewa symboliczne stały na rzymskim Forum.

W mitologii hebrajskiej jak i później w chrześcijaństwie, oliwka zachowuje swój święty charakter. Oleju z oliwki używa się do namaszczania kapłanów, królów oraz proroków. Używa się jej podczas najważniejszych sakramentów, chrztu, bierzmowania, namaszczenia na kapłana oraz sakramentu chorych. Olej z oliwy płonie w świątynnych lampach. W Starym Testamencie oliwka, a dokładniej jej gałąź przyniesiona Noemu przez gołębicę, jest symbolem pokoju i nadziei. Była także symbolem mądrości, a w symbolice pór roku wskazuje na zimę, ponieważ jej owoce zbiera się jako ostatnie.W islamie oliwka, to symbol proroka Mahometa, wiązany ze światłem.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Cetwiński M.; Derwich M., Herby, legendy, dawne mity, Wrocław 1989.
  • Unterman A., Encyklopedia tradycji i legend żydowskich, Warszawa 1994.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.
  • Leksykon symboli, pod red. Jarosiński R., Warszawa 1991.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.

Źródło ilustracji:

  • The New Student’s Reference Work, pod red. Beach Ch. B., Chicago 1914.

Groch

– Zawsze uważałem… — monarchista wyjął fajkę i zaczął ją nabijać spokojnymi gestami człowieka, który zamierza wygłosić wykład – …że największym problemem królowania jest ryzyko, że ktoś nakłuje waszą córkę.
Zawiesił głos.
– A ona zapadnie w sen na sto lat — dokończył beznamiętnie.
– Aha… — odpowiedzieli pozostali, nie wiadomo czemu z ulgą.
– Zużywa się też sporo ziarnek grochu — dodał.
– No tak, na to nie ma rady – zgodziła się niepewnie kobieta.
– I trzeba ciągle na nich spać – dodał monarchista.
– Nie wspominając już o setkach materacy.
– Właśnie.
– Naprawdę? Chyba mógłbym mu je załatwić w cenach hurtowych — obiecał Gardło
– Terry Pratchett, Straż! Straż!

Roślina znana także z historii kultury.

Groch pojawia się w wierzeniach i folklorze Słowian. Był strawą dla umarłych, ofiarą zostawianą im podczas święta Dziadów. W folklorze słowiańskim groch wiązano go z demonami. Wśród grochu mogła spacerować południca, groch lubiły utopce, znano również pokrewne południcom baby grochowe. Grochem przystrojona była znana z folkloru postać człowieka przebranego za niedźwiedzia, pojawiająca się podczas uczt noworocznych oraz obrzędów weselnych. Spożywano go podczas Godów, był zapowiedzią obfitości na rok przyszły. To także trzecie danie spożywane podczas święta niedźwiedzia, znanego z folkloru rosyjskiego i urządzonego w przeddzień Najświętszej Marii Panny. Ponadto w folklorze, podczas rytualnej czynności bicia rózgą dopiero co ochrzczonego dziecka, groch pojawia się w zamawianiu. Rytuał ten ma uczynić z dziecka dobrego gospodarza na przyszłość. Wieniec grochowy podarowany zalotnikowi starającemu się o pannę, był symbolem odmowy. Zgodnie z wierzeniami ludowymi dobrze jest siać groch w czasie pełni, unikać tej czynności podczas nowiu, stan księżyca ma bowiem wpływ na wzrost.

Motyw ziarnka grochu pojawia się w baśni Hansa Christiana Andersena Księżniczka na ziarnku grochu.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Drabik W., Cztery pory życia. O współzależności obrzędów dorocznych i rodzinnych, [:w] „Polska Sztuka Ludowa”, 1, 1990, str. 15–30, 63-64.
  • Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1939.
  • Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 2, Kraków 1939.
  • Pełka L. J., Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987.
  • Danuta Benedyktowicz Z. B., Symbolika domu w tradycji ludowej, [:w] „Konteksty : polska sztuka ludowa : antropologia kultury, etnografia, sztuka”, t. 44, nr. 4 (211), 1990, str. 3-16, 64.
  • Ziółkowska M., Szczodry wieczór, szczodry dzień. Obrzędy, zwyczaje, zabawy, Warszawa 1989.
  • Baranowski B., W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981.
  • Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 2006.
  • Słownik stereotypów i symboli ludowych, pod red. Bartmiński J. , Lublin 1996.
  • Frazer J.G., Złota gałąź, Kraków 2012.

Źródło ilustracji:

  • Bruno G., Le tour de la France par deux enfants, 1904.

Jęczmień

Procesja dobiegała końca. Fletnicy ustawili się z boku ołtarza, a sześć dziewic, rozrzuciwszy kwiaty, zajęło miejsca po drugiej stronie. Kapłanka, która szła za nimi, zatrzymała się przed ołtarzem i rzuciła w ogień garść jęczmienia, przemawiając do Westy mieszkającej w płomieniu.
– Marion Zimmer Bradley, Kapłanka Avalonu

Roślina znana także z historii wierzeń.

Według jednej z interpretacji imię Demeter oznacza Matkę Jęczmienia.

Jęczmień był składnikiem świętych napojów. W mitologii greckiej wodę z jęczmienia i mięty piła Demeter na dworze króla Keleosa w Eleusis, a podała jej ją królowa Metanejra. Jęczmień wraz z miętą był prawdopodobnie składnikiem kykeonu, napoju spożywanego przez mistów podczas misterów eleuzyjskich. Pszenicę wraz z jęczmieniem przysyłano do Eleusis do świątyni Demeter jako dar dla bogini. Grecy używali go również podczas składania ofiar ze zwierząt bogom bądź po prostu jako ofiary. Placki jęczmienne przynosili Grecy także w ofierze do wyroczni herosa Trofoniosa. Jako składnik piwa jęczmień mógł wchodzić także w skład obrzędowego, spożywanego podczas świąt napoju Słowian. Był składnikiem indyjskiej somy.

W mitologii i religii starożytnego Egiptu, zboże to łączono z Ozyrysem. Według mitu, to Izyda, żona Ozyrysa odkryła jęczmień, a Ozyrys nauczył ludzi jego uprawy. Kiełkujące ziarno symbolizowało zmartwychwstanie boga, jak i całej przyrody. Było zarówno symbolem jego jak i odradzającego się i zamierającego życia. Pszenicy używano więc do sporządzania Ozyrysa zbożowego, skrzyni wypełnionej ziemią i kiełkującym ziarnem. Podobne znaczenie miały, gdy wkładano je do grobowców. Jęczmień, jako uosobienie Ozyrysa, pojawia się w rytuale, w którym woły pędzone były po polu jęczmiennym. Kapłan przebrany za Horusa, syna Ozyrysa, wołał, że depczą ciała jego ojca, a następnie przepędzał je batami.

Słowianie używali jęczmienia jako magicznego środka pomocnego przy chorobie oczu — jęczmieniu. Przykładano go do chorego miejsca, a następnie palono bądź uciekano się tylko do drugiej z tych czynności. Miało to pomóc w pozbyciu się jęczmienia.

Jako rodzaj zboża w folklorze europejskim wchodził w skład ostatniego snopka, który zostawiano po żniwach wierząc, że przyniesie obfitość na rok przyszły.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Frazer J.G., Złota gałąź, Kraków 2012.
  • Niwiński A., Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Warszawa 1993.
  • Robert K. G. Temple, Dzieje gnozy. Rozmowy z wiecznością , Poznań 1991.
  • Kowalik A., Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Kraków 2004.
  • Lipińska J., Marciniak M., Mitologia starożytnego Egiptu, Warszawa 1980.
  • Hart G., Mity egipskie, Warszawa 1999.
  • Graves R., Mity greckie, Warszawa 1992.
  • Kubiak Z., Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997.
  • McKenna T., Pokarm bogówWarszawa 2007.
  • Słownik stereotypów i symboli ludowych, pod red. Bartmiński J. , Lublin 1996.
  • Kolankiewicz L., Eleusis: oczy szeroko zamknięte, [w:] „Między teatrem a literaturą”, Wrocław 2004.

Źródło ilustracji:

  • Cilenšek M., Naše škodljive rastline, 1892.

Hiacynt

Najwyraźniej Niderbłonia były kiedyś polem intensywnych działań magicznych, a ich przyszłość dla farmakopei świata badana jest przez profesora Rincewinda z Niewidocznego Uniwersytetu. W krótkim komunikacie ów profesor poinformował, że sok wyciśnięty z drobnych żółtych kwiatków wywołuje u pacjenta pewność trwającą do piętnastu minut. Czego ta pewność dotyczy, trudno dokładnie określić, ale wydaje się, że przez ten krótki czas pacjent jest absolutnie pewien wszystkiego. Dalsze badania pozwoliły stwierdzić, że soki pływającego hiacyntu niosą absolutną niepewność na mniej więcej pół godziny. Filozofowie są bardzo zainteresowani możliwym wykorzystaniem tych mikstur, trwają też poszukiwania rośliny, która łączy cechy obu powyższych; byłaby niezwykle użyteczna dla teologów.
– Pratchett Terry, Para w ruch

Roślina, kwiat znany  także z historii kultury.

Po grecku nazwa hiacyntu brzmi hyakinthos, po łacinie to hyacinthus.

Według mitologii greckiej kwiat hiacyntu miał powstać z krwi umierającego Hiacynta. Zrozpaczony po stracie kochanka bóg Apollo przemienił go po śmierci w kwiat.

Zgodnie z tym mitem na kwiecie hiacynta można dopatrzyć się pierwszej litery jego imienia Y bądź okrzyku bólu, po grecku ai.

Kwiaty te rosły na łące z której została porwana przez Hadesa Persefona. Obok krokusów i lotosów zaścielały także łoże Hery i Zeusa na górze Ida, gdy bogini, przychylna Achajom, próbowała odciągnąć jego uwagę od toczącej się wojny i posłużyła się w tym celu pasem Afrodyty, który sprowadził pożądanie na Zeusa. Związki hiacynta z miłością rysują się także w wierze w to iż spożycie sproszkowanych kwiatów hiacyntu sprzyja pozyskaniu sprawności seksualnej. Kwiat, który wiosną wyrasta z ziemi i barwą przypomina krew mógł kojarzyć się ze śmiercią i odrodzeniem i nim powiązany został z Hiacyntem z mitologii greckiej, był symbolem bóstwa wegetacji, bóstwa umierającej i odradzającej się przyrody. Kult ten miałby swoje początki w religii egejskiej.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Lurker M., Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Warszawa 2011.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Nozedar A., Signs and Symbols Sourcebook. An A to Z compendium of over 1000 designs, New York 2010.
  • Cunningham S., Cunningham’s Encyclopedia of magical herbs, St. Paul, Minn. 2000.
  • Iwicka R., Użycie roślin w telewizyjnych serialach fantastycznych, [w:] „Maska. Roślina”, nr. 27/2015.

Źródło ilustracji:

  • Vrtni hijacint (Hyacínthus orientális), [w:] Cilenšek M., Naše škodljive rastline, 1892.

Grab

— Hmm. . . — mruknął pan Ollivander. — Dzieło Gregorowicza, chyba się nie mylę? To znakomity wytwórca różdżek, choć w wykończeniu zawsze brakuje tego, co ja nazywam. . .  jednakowoż. . .
Uniósł różdżkę i przyjrzał się jej z bliska, obracając ją tuż przed nosem.
— Tak. . . grab i włókienko ze smoczego serca, zgadza się? — powiedział do Kruma, który kiwnął głową. — Nieco grubsza niż zwykle się spotyka. . . raczej sztywna. . . dziesięć i ćwierć cala. . .  Avis!
Grabowa różdżka huknęła, a z jej końca wystrzeliło kilkanaście małych, rozćwierkanych ptaszków, które wyleciały przez otwarte okno.
— Dobrze — powiedział pan Ollivander, oddając Krumowi różdżkę.
– J. K. Rowling, Harry Potter i Czara Ognia

Drzewo znane także z historii kultury.

Łacińska nazwa grabu to carpinus betulus.

W słowiańskiej kulturze ludowej używano grabu w Zielone Świątki do zdobienia chat. Miał również chronić przed piorunami. U Serbów grab przepędzał leśne duchy, również zwane grabami. Ta rola grabu znalazła odzwierciedlenie w nazwach miejscowości. Wiele z nich bierze swoją nazwę od tego drzewa.

Ujęcie z planu filmu Harry Potter i Czara Ognia

Grabowego drzewa używano do wytwarzania części maszyn, a także instrumentów muzycznych.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Podgórska B., Podgórski K. A., Drzewa w pomniki zaklęte. Drzewa pomnikowe w Rudzie Ślaskiej, Katowice 2009.
  • Na początku było drzewo, Warszawa 2011.
  • Brzeszcz K., Dobrze znane? O drzewach inaczej, [w:] „Zeszyty Edukacyjne Śląskiego Ogrodu Botanicznego”, t. 11, Mikołów.

Źródło ilustracji:

  • Carpinus betulus, [w:] Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, 1890-1907.

Grusza

Bagaż zrobiony jest z drewna myślącej gruszy, rośliny tak magicznej, że na Dysku niemal wymarłej. Przetrwała w jednym czy dwóch miejscach. Przypomina wierzbówkę, tyle że zamiast w lejach bombowych, wyrasta w miejscach, które przetrwały potężne wyładowania magiczne. Tradycyjnie robi się z niej laski magów.
– Terry Pratchett, Czarodzicielstwo

Drzewo znane także z historii kultury.

W starożytnej Grecji grusza była symbolem bogini Hery. Z pnia tego drzewa wyrzezano jej posąg w Herajon niedaleko Myken. Drzewo gruszy jest jednym z tych, którego nie może dosięgnąć Tantal skazany na wieczne męki w Tartarze . W folklorze słowiańskim rysuje się związek tego drzewa ze zmorami. Istoty te mogły obracać się w grusze. Ponadto często pojawia się w opowieściach związanych z diabłem. Pod drzewo gruszy należało wylewać wodę po pierwszym obmyciu dziecka.

Kadr z filmu Kolor magii

Grusza pojawia się także w powiedzeniach. „Gruszki na wierzbie” oznaczają więc obiecywanie czegoś niemożliwego. Natomiast określenie „Nie zasypiać gruszek w popiele” oznacza by nie zaniedbywać spraw wymagających załatwienia i ma u źródła stary zwyczaj, kiedy to suszono gruszki w gorącym popiele i należało wystrzegać się zaśnięcia przy tej czynności, by ich nie spalić.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Słownik sterotypów i symboli ludowych, t. 1, pod red. Bartmiński J., Lublin 1996.
  • Benedyktowicz D.; Benedyktowicz Z., Symbolika domu w tradycji ludowej, [w:] „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1990, t. 44, z. 4, str. 3-16.

Źródło ilustracji:

  • Thompson R., Watson W., The gardener’s assistant; a practical and scientific exposition of the art of gardening in all its branches, London 1910.

Mirt

W wierzeniach roślina miłości.

Z punktu widzenia historii kultury ważna jest wieczna zieloność mirtu, nawet zimą.

W Grecji mirt był symbolem bogini miłości Afrodyty. Analogicznie Rzymianie poświęcili mirt Wenerze. Podczas obrzędów zaślubin wieniec mirtowy, jako symbol miłości i kobiecości, wkładały panny młode. Wieńce mirtowe nosili także uczestnicy misterów, zarówno dionizyjskich jak i eleuzyjskich. Była to jedna z ukochanych roślin Dionizosa. To gałązkę mirtu bóg podarował Hadesowi, kiedy przybył by odzyskać dla żywych swoją matkę Semele. W Grecji podczas uczt podawano sobie gałązkę mirtu, która była zachętą dla obdarowanego do zaimprowizowania bądź wygłoszenia wiersza. W mirt przemieniła się Myrra, zwróciwszy się o pomoc do bogów po tym jak ojciec chciał ją zabić, gdy dowiedział się, że Myrra, używszy podstępu, dzieliła z nim nocami łoże. Stąd żywicę mirtu nazywano „łzami Myrry”.

Roślina ta była także symbolem pokoju. Wieńcami mirtowymi zdobiono głowy wojowników, którzy wracali z wyprawy wojennej zwycięsko, ale nie przelawszy krwi. Jako symbol pojednania mirtem mieli przyozdobić swoje miecze Aristogejton oraz Hermodios, którzy przywrócili Atenom wolność polityczną. Z tej samej symboliki wynikał zwyczaj noszenia wieńców uwitych z tej rośliny przez urzędników, a także przywożenie przez Greków gałązek mirtu z ojczystego kraju na tereny skolonizowane. U Rzymian dwie mirty stały obok siebie obok świątyni Kwiryna w Rzymie — jedna symbolizowała plebejuszy, druga arystokrację jako nierozerwalnie ze sobą związane. Według legendy w zależności od triumfu arystokracji bądź plebsu jeden z mirtów usychał, a drugi zakwitał. Podczas pokoju zawartego po wojnie między Sabinami i Rzymianami użyto gałązek tej rośliny do rytualnego oczyszczenia. Wieniec mirtowy nosił na głowie wódz podczas ovatio, uroczystości związanych z uczczeniem zwycięstwa.

Ponadto w mitologii rzymskiej mirt łączył się z historią bogini Fauny, Bona Dea. Gałązką tej rośliny miał wychłostać ją własny ojciec, ponieważ nie chciała z nim współżyć. Mit ten tłumaczył niechęć bogini do mirtu i brak tej rośliny w jej kulcie.

W mitologii greckiej i rzymskiej mirt był także symbolem umarłych. Używano go przy strojeniu grobów. Rósł także w Hadesie. Na mirtowym drzewie powiesiła się Fedra.

Pokaż bibliografię

Literatura:

  • Kaczor I., Kult drzew w tradycji mitologicznej i religijnej starożytnych Greków i Rzymian, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr. 3, Łódź 2001.
  • Macioti M. I., Mity i magie ziół, Kraków 2006.
  • Stankiewicz L., Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.
  • Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1997.
  • Graves R., Mity greckie, Kraków 2009.
  • Kubiak Z., Mitologia grecka, Warszawa 1997.
  • Markowska W., Mity Greków i Rzymian, Warszawa 1987.

Źródło ilustracji:

  • Myrtus communis, [w:] Penzig O., Flore coloriée de poche du littoral méditerranéen de Gênes à Barcelone y compris la Corse, Paris 1902.